Główną funkcją układu odpornościowego jest ochrona organizmu przed mikroorganizmami chorobotwórczymi. Najbardziej narażone na zakażenia są noworodki, ponieważ ich układ odpornościowy nie jest w pełni gotowy do ochrony. Jego poszczególne elementy wykształcą się dopiero w okresie pokwitania.

Na infekcje narażone są zwłaszcza dzieci urodzone przedwcześnie – chorują częściej niż te, które przyszły na świat o czasie. Przebieg choroby jest u nich zwykle poważniejszy, częściej występują komplikacje i konieczność leczenia w szpitalu. Dzieje się tak, ponieważ dziecko nie otrzymało przeciwciał w ostatnich tygodniach ciąży – są one przekazywane od matki przez łożysko po ok. 32. tygodniu ciąży. U dziecka urodzonego na przykład w 29. tygodniu ciąży poziom ochronnych przeciwciał od matki będzie bardzo niski. Ponadto po urodzeniu przeciwciała i inne czynniki współdziałające w ochronie przed infekcjami są dostarczane dzieciom karmionym piersią w mleku mamy. Szczególnie bogatym źródłem przeciwciał jest siara. Dla najbardziej niedojrzałych wcześniaków liczy się każda jej kropelka. Już od pierwszej doby możliwe jest podawanie siary większości noworodków urodzonych przedwcześnie.
Początkowo karmienie odbywa się przez sondę ze względu na nieumiejętność jednoczesnego ssania, przełykania i oddychania u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży. Koordynacja umożliwia karmienie przez smoczek i z piersi u większości noworodków urodzonych po 34. tygodniu ciąży. Im wcześniejszy poród tym więcej czasu potrzeba, aby dziecko nauczyło się koordynować umiejętność ssania, połykania i oddychania. Dzieci urodzone przed 28. tygodniem ciąży nabywają tej umiejętności ok. 38. tygodnia wieku postkoncepcyjnego, czyli potrzebują ok. 10 tygodni. Dzieci urodzone między 29. a 32. tygodniem ciąży uczą się koordynacji w 37. tygodniu (czyli potrzebują ok. 7 tygodni), a dzieci urodzone po 33. tygodniu ciąży potrafią koordynować ssanie, połykanie i oddychanie już 2 tygodnie po narodzinach. Bez względu na umiejętność tej czynności, można już od pierwszych chwil życia podawać dziecku siarę na palcu na wewnętrzną stronę policzka. Oprócz nieumiejętności synchronizacji ssania, połykania i oddychania to niedojrzała motoryka przewodu pokarmowego sprawia, że dziecko dłużej jest karmione pozajelitowo. Przewód pokarmowy nie toleruje żywienia podawanego do żołądka, co wywołuje nieprawidłowości przewodu pokarmowego, np. wzdęcia, czy zaleganie pokarmu. Nietolerancja karmienia powoduje, że dziecko dostaje mniej składników ochronnych z mleka matki.

Można powiedzieć, że karmienie piersią, pomimo że trudne dla mam zarówno pod względem emocjonalnym jak i technicznym, jest szczególnie ważne dla wcześniaków ze względu na istotne znaczenie w zapobieganiu zakażeniom.

Do najprostszych tzw. wrodzonych elementów układu odpornościowego należą bariery oddzielające ustrój od środowiska zewnętrznego, takie jak: skóra, błony śluzowe i umieszczone na ich powierzchni specjalne białka. Jednakże u wcześniaka niedojrzałe elementy układu odpornościowego niedostatecznie pełnią funkcje odpornościową. Na przykład skóra jest znacznie cieńsza niż u dziecka urodzonego o czasie – zamiast 12 warstw ma tylko 3, a dodatkowo mniej jest tkanki podskórnej – i łatwo jest ją uszkodzić (przez złą pielęgnację skóry, przez wprowadzenie przez nos sondy żołądkowej lub rurek stosowanych przy terapii oddechowej) To sprawia, że zwiększona jest przepuszczalność przez nią drobnoustrojów. Niedostateczna ilość kwasu solnego oraz osłabiona perystaltyka (tj. przesuwanie pokarmu przez przewód pokarmowy) również sprzyjają namnażaniu się chorobotwórczych bakterii i powoduje, że łatwiej przedostają się one do dalszych części przewodu pokarmowego.

Inną obronną funkcję pełnią białe krwinki. Niektóre z nich wytwarzają przeciwciała, a inne walczą z zakażeniem i powodują wytworzenie pamięci immunologicznej na wcześniej spotkany patogen (bakterię lub wirusa). U wcześniaka ten typ odporności jest także nie w pełni rozwinięty. Używając przenośni można powiedzieć, że limfocyt stanowi centrum dowodzenia, które po rozpoznaniu wroga (antygen, np. bakteria) wytwarza całą armię wojowników pozwalających go zwalczyć. Ten typ odporności jest wysoce skuteczny, ale niestety jej rozwój jest długotrwały, a u dzieci przedwcześnie urodzonych zdecydowanie niepełny.

Niedojrzały w pełni układ pokarmowy u wcześniaków ułatwia chorobotwórczym bakteriom i wirusom namnażanie się. W jelitach znajdują się korzystne bakterie, które wspomagają trawienie pokarmu oraz pracę układu immunologicznego dziecka. U dziecka są to bakterie kwasu mlekowego, ale u wcześniaków jest ich znacznie mniej. Powoduje to złą tolerancję jedzenia, a miejsce dobroczynnych bakterii zajmują chorobotwórcze. Ponieważ u dzieci urodzonych przedwcześnie dobroczynne bakterie wolniej kolonizują się w przewodzie pokarmowym i mają mniejszą liczbę szczepów, istnieje większe ryzyko, że szczep chorobotwórczy namnoży się jeszcze łatwiej niż u dziecka urodzonego o czasie. Dodatkowo rozwój prawidłowego środowiska jelit zaburza brak pokarmu oraz antybiotyki, które są niezbędne często w pierwszych dniach życia dziecka. Dlatego lekarze przywiązują szczególną wagę do skracania czasu podawania antybiotyków, a matki powinny się starać, by jak najdłużej karmić piersią.

Gdy wcześniak zostaje wypisany do domu, to wcale nie oznacza, że jest on całkowicie bezpieczny przed zakażeniami. To moment niebezpieczny, bo dziecko wchodzi w środowisko, w którym będzie miało kontakt z różnymi nowymi czynnikami potencjalnie chorobotwórczymi i osobami, które mogą je przenosić. Rodzice muszą zwracać nawet większą uwagę na wszelkie niepokojące objawy, niż w czasie jego pobytu w szpitalu, bo teraz oni przejmują pełną odpowiedzialność za dziecko. Zwiększone w stosunku do dzieci urodzonych o czasie ryzyko zachorowania obejmuje przede wszystkim pierwsze dwa lata życia, dlatego należy podjąć wszelkie starania, aby wspomóc układ odpornościowy wcześniaka. Przede wszystkim należy zadbać o to, aby dziecko było karmione piersią, ale jeżeli nie jest to możliwe, trzeba stosować się do zaleceń lekarskich dotyczących żywienia i podawania leków wcześniakom. W pielęgnacji maluszka należy zadbać o odpowiednią higienę obowiązującą wszystkich, którzy będą mieli styczność z dzieckiem. Podstawą są czyste ręce, na których najłatwiej jest przenieść bakterie. Istotne jest stosowanie produktów bezpiecznych dla dziecka i dbać o odpowiednie nawilżenie jego skóry. Należy także zadbać, aby nie narażać wcześniaka na drażniące jego delikatną skórę czynniki takie jak – silny wiatr, słońce, dym tytoniowy, spaliny itp. Nie oznacza to, że nie wolno zabierać dziecka na spacery – są one jak najbardziej wskazane i to codziennie, bo jest to sposób na hartowanie. Trzeba także pilnować, aby zapewnić dziecku odpowiednią temperaturę, żeby nie doprowadzić do przegrzania lub nadmiernej utraty ciepła. Oczywiste jest także unikanie kontaktu z osobami chorymi oraz podjęcie odpowiedniej profilaktyki RSV.

Wzmocnienie układu odpornościowego uzyskuje się dzięki codziennym staraniom mającym na celu dostarczenie wszystkich potrzebnych składników odżywczych oraz stymulację jego dojrzewania przez hartowanie.

Szczególną uwagę należy zwrócić na:
– przestrzeganie zasad higieny, szczególnie istotne jest mycie rąk;
– karmienie piersią, a w sytuacji kiedy nie jest to możliwe na podawanie mieszanek odpowiednich dla wcześniaków;
– szczepienia ochronne i profilaktykę RSV – u dzieci, które się do niej kwalifikują;
– całkowite wyeliminowanie dymu papierosowego z otoczenia dziecka;
– unikanie kontaktów z osobami chorymi i nadmierną ilością osób;
– podawanie witamin i innych preparatów zaleconych przez lekarza;
– codzienne spacery;
– prawidłowe ubieranie – unikanie zarówno przegrzewania jak i narażenia na zbyt niską temperaturę.

Konsultacja merytoryczna tekstu: dr n. med. Krystyna Bober-Olesińska, Klinika Neonatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Samodzielnym Publicznym Dziecięcym Szpitalu Klinicznym w Warszawie.
BIBLIOGRAFIA Kowalski ML. Odpowiedź immunologiczna. W Immunologia Kliniczna pod red. Marka L Kowalskiego Mediton 2000 str.1-33; Healy M. Immunization Strategies to Protect Preterm Infant. NeoRevievs 2010, 11: e409-e418; Stoll BJ, Hansen NI, Bell EF i wsp. Neonatal Outcomes of Extremely Preterm Infants From the NICHD Neonatal Research Network Pediatrics 2012;126: 443 -456; Słabsze płuca potrzebują ochrony [w:] Mamy wcześniaka, nr 5, s. 4;

WIĘCEJ INFORMACJI

MAPA OŚRODKÓW ZDROWIA

Znajdź specjalistyczną przychodnię w Twojej okolicy.

VADEMECUM

Poznaj różne ciekawe pojęcia związane z wychowywaniem wcześniaka..