Dlaczego warto chronić wcześniaki przed wirusem RS?

Syncytialny wirus nabłonka oddechowego (RSV – respiratory syncytial virus) jest częstą przyczyną zakażeń dróg oddechowych. W Polsce występuje sezonowo, od października do kwietnia i w tym czasie wszyscy są narażeni na kontakt z wirusem RS. Może powodować zapalenia błony śluzowej nosa, krtani, tchawicy, płuc czy oskrzeli. W sezonie epidemicznym jest  odpowiedzialny za 70% tych infekcji u dzieci do 2. roku życia1,2. O ile u dzieci starszych i u osób dorosłych zwykle powoduje łagodne infekcje górnych dróg oddechowych takie jak kaszel, czy katar, to u dzieci w pierwszym roku życia jest najczęstszą przyczyną zapalenia oskrzelików (najmniejszych części dróg oddechowych) i zapalenia płuc3. Dla dzieci urodzonych przedwcześnie może być szczególnie groźny, będąc często przyczyną ciężkich zaburzeń oddychania wymagających hospitalizacji. W leczeniu niekiedy konieczne bywa zastosowanie metod wspomagających oddychanie łącznie z wentylacją respiratorem. Wiąże się to z powrotem do oddziału intensywnej terapii i zwiększeniem ryzyka dodatkowego niekorzystnego wpływu na rozwój płuc, zachorowania na astmę, ale także zaburzenia rozwoju neurologicznego i intelektualnego. Na ciężki przebieg choroby narażone są nie tylko skrajne wcześniaki – urodzone przed 27. tygodniem ciąży, ale także te urodzone do 35. tygodnia ciąży. Powikłania zakażenia nie pozostają bez śladu w późniejszym życiu dziecka, dlatego warto zabezpieczyć przed nim dziecko.

Zwiększone ryzyko zachorowania na zakażenia układu oddechowego wywołane przez RSV wynika z:

1/ niedojrzałości układu odpornościowego oraz obniżonego stężenia przeciwciał pochodzenia matczynego, które związane jest ze skróconym czasem trwania ciąży. Przekazywanie przeciwciał od matki odbywa się przede wszystkim w trzecim trymestrze ciąży.

2/ niedojrzałości miąższu płucnego.

Szczególnie zagrożone są najmniejsze wcześniaki, urodzone przez 32. tygodniem ciąży oraz dzieci z dysplazją oskrzelowo-płucną. Dodatkowe zakażenia nakładające się na rozwijający się układ oddechowy powodują trudności w oddychaniu i mogą doprowadzić do ciężkich powikłań wymagających przyjęcia dziecka do szpitala. Niemowlęta urodzone w 29.-32. tygodniu ciąży 3-krotnie częściej wymagają leczenia w oddziale intensywnej terapii oraz stosowania wentylacji mechanicznej niż te urodzone w 35 tygodniu ciąży 4.

Możliwe jest zabezpieczenie dziecka przed zakażeniem wirusem RS. Nie opracowano jeszcze skutecznej szczepionki, ale dostępna jest tzw. profilaktyka bierna. Polega ona na podaniu dziecku gotowych przeciwciał, które niszczą wirusa RS. W tej chwili z takiej bezpłatnej ochrony w ramach programu profilaktyki zakażeń wirusem RS mogą w Polsce skorzystać najbardziej zagrożone wcześniaki. Do tego programu kwalifikowane są dzieci, które:

  • w momencie rozpoczęcia immunizacji nie ukończyły 1. roku życia i spełniają następujące kryteria:
    – wiek ciążowy do 28. tygodnia ciąży lub
    – lekarz rozpoznał u nich tzw. dysplazję oskrzelowo-płucną;
  • w momencie rozpoczęcia immunizacji nie ukończyły 6. miesiąca życia i spełniają kryterium:
    – wiek ciążowy między 29. a 32. tygodniem ciąży.

Program polega na podaniu maksymalnie 5 dawek leku w miesięcznych odstępach w sezonie zakażeń wirusem RS, który trwa od 1 października do 30 kwietnia. Jeżeli dziecko spełniające kryteria kwalifikacji do programu zostanie wypisane ze szpitala w trakcie trwania sezonu zakażeń RSV, to otrzymuje od 3 do 5 dawek leku (jednak nie mniej niż 3). Podawanie leku należy powtarzać, bo gotowe przeciwciała podawane dziecku nie powodują, że organizm zaczyna je sam wytwarzać (tak, jak to jest w przypadku szczepionki) i zanikają po ok. 30 dniach. Aby uniknąć ryzyka powtórnej hospitalizacji zaleca się, aby dzieci zakwalifikowane do programu otrzymywały, co miesiąc dawkę leku przez cały sezon zakażeń. Bardzo ważne jest, aby po rozpoczęciu profilaktyki kontynuować ją wg zaleceń lekarza do końca okresu zakażeń. Pominięcie zaleconej dawki podwyższa ryzyko konieczności hospitalizacji z powodu zakażenia wirusem RS5

Oprócz podania profilaktycznie leku trzeba przede wszystkim przestrzegać podstawowych zasad pielęgnacji i higieny podczas opieki nad wcześniakiem, zarówno w szpitalu, jak i po wyjściu do domu. Wirus RS przenoszony jest na rękach, ubraniu, zabawkach, a do zakażenia dochodzi drogą kontaktową. Na rękach może się utrzymać kilkadziesiąt minut, a na zabawkach, innych przedmiotach i ubraniach nawet kilka godzin. Dlatego przed każdym kontaktem z wcześniakiem należy umyć ręce. W domach, w których jest starsze rodzeństwo warto pomyśleć również o zmianie ubrania po ich powrocie z przedszkola czy szkoły. Bezwzględnie należy unikać miejsc, w których wcześniak może mieć kontakt z osobami zakażonymi. Zabronione jest także palenie papierosów nie tylko w pokoju, w którym przebywa dziecko, ale w całym domu.

Listę ośrodków, które w Polsce realizują program profilaktyki zakażeń wirusem RS dla wcześniaków można znaleźć tutaj.

BIBLIOGRAFIA:
1. Hall CB, Hall W. Principles and Practice of Infectious Diseases. 4th ed. New York: Churchill Livingstone; 1995
2. Jain S, Williams. N Engl J Med. 2015;372(9):835–845
3. Dobrzańska A., Helwich E., Kawalec W., Gadzinowski J., Szczapa J., Wysocki J. Zasady zapobiegania rozwojowi zakażeń wywołanych wirusem RS w grupach wysokiego ryzyka. Pediatria Polska 2005; 80: 827-8
4. Helwich E., Borecka R. Standardy opieki Medycznej nad noworodkiem w Polsce. Rozdział: Profilaktyka zakażeń RSV. s. 265. Wyd. II 2017.
5. Goncalves I. Rev. Latino-Am. Enfermagem 2017;25:e2928