U dzieci przedwcześnie urodzonych układ odpornościowego posiada potrzebne do zapewnienia ochrony przed zakażeniami elementy, jednak uzyskanie prawidłowego ich działania jest długotrwałym procesem. Dlatego wcześniaki są znacznie bardziej, nawet w stosunku do dzieci urodzonych w terminie porodu, narażone na wszelkiego rodzaju zakażenia. Od dnia porodu trzeba wspomagać odporność tych dzieci, np. przez odpowiednie żywienie (w tym istotne znaczenie ma karmienie naturalne), zapewnienie odpowiedniego, wolnego od dymu papierosowego otoczenia, w którym przebywa dziecko. Bardzo ważny w tym procesie jest także program szczepień ochronnych, które są najskuteczniejszą bronią w walce z infekcjami.

Noworodek polega głównie na wrodzonych, nieswoistych mechanizmach obrony przed patogenami. Dojrzewanie odporności swoistej, dzięki której organizm szybko rozpoznaje i zwalcza czynniki zakaźne, odbywa się stopniowo przez wiele miesięcy, a nawet lat. Początkowo noworodka i niemowlę chronią przeciwciała otrzymane od matki w czasie ciąży. Ich stężenie jest niższe niż u dzieci urodzonych o czasie, ponieważ przekazywane są przede wszystkim w trzecim trymestrze po 32. tygodniu ciąży. Dodatkowo dzieci karmione mlekiem własnej matki otrzymują wiele zawartych w nim, immunologicznie aktywnych składników, które mają za zadanie wspierać układ odpornościowy dziecka. Po porodzie przedwczesnym karmienie jest często opóźnione, a mamy mają większe problemy z zapewnieniem wystarczającej ilości pokarmu.

Wyniki wielu badań wskazują na to, że nawet najbardziej niedojrzałe wcześniaki po szczepieniach wytwarzają odpowiednie stężenie przeciwciał, zapewniające ochronę przed chorobami wywołanymi przez drobnoustroje przeciw którym zostało zaszczepione. Jest to szczególnie istotne, ponieważ zachorowalność, również na choroby którym można zapobiegać przez szczepienia, jest u wcześniaków znacznie wyższa niż u noworodków urodzonych o czasie. Znaczenie szczepień w tej grupie dzieci jest nie do przecenienia. Dobrze znany jest fakt, że każda dodatkowa choroba zakaźna może mieć niekorzystny wpływ na dalszy rozwój dziecka.  Zgodnie z aktualnymi zaleceniami wielu towarzystw naukowych wiek ciążowy i urodzeniowa masa ciała nie powinny stanowić decydujących kryteriów przy kwalifikacji do szczepienia. Wcześniaki, których stan ogólny jest stabilny, powinny zostać zaszczepione zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych licząc tygodnie od dnia porodu, a nie zgodnie z wiekiem korygowanym. Jedną z przyczyn opóźniania szczepień są obawy przed wystąpieniem powikłań związanych i ich wykonaniem zwanych niepożądanymi odczynami poszczepiennymi (NOP). Nie można powiedzieć, że całkiem nie ma się czego bać. Można jednak zrobić wszystko, aby zapewnić dziecku jak największe bezpieczeństwo w czasie ich wykonywania. Trzeba podkreślić, że ryzyko, wystąpienia NOP jest wielokrotnie mniejsze niż korzyści, jakie wynikają z zaszczepienie dziecka. Częstość występowania objawów miejscowych, takich jak obrzęk w miejscu po szczepieniu i gorączka, jest podobna, jak u noworodków urodzonych o czasie. Zrozumiały niepokój spowodowany jest możliwością wystąpienia u wcześniaków bezdechów i związanych z nimi zaburzeń rytmu serca, które wymagają leczenia (nawet czasami ponownego zastosowania wsparcia oddechowego), przeprowadzenia diagnostyki i leczenia w celu wykluczenia towarzyszącego zakażenia. Najczęściej takie niepożądane odczyny poszczepienne występują przede wszystkim u skrajnie niedojrzałych wcześniaków, ale i w tej grupie obserwuje się je bardzo rzadko. Warunkiem odbycia szczepienia jest stabilny stan dziecka. W związku z długą hospitalizacją wcześniaków korzystne jest, zarówno dla dziecka, jego rodziców, jak i lekarza rodzinnego, podanie pierwszych dawek szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi i pneumokokom podczas hospitalizacji, przed wypisem z oddziału noworodkowego. Umożliwia to wnikliwą obserwację dziecka poprzez monitorowanie krążeniowo-oddechowe, co najmniej przez 48 godzin po wykonaniu szczepienia. Dzięki temu można uniknąć następstw niebezpiecznych powikłań.

Zgodnie z obowiązującym w Polsce Programem Szczepień Ochronnych pierwsze szczepienie noworodka powinno odbyć się w przeciągu 24 godzin od jego urodzenia i jest to szczepienie przeciwko WZW typu B i gruźlicy (BCG). Dzieci urodzone z masą ciała <2000g mogą otrzymać szczepienie BCG dopiero wtedy, kiedy będą ważyły >2000 g. Kolejne szczepienia przeciw WZW B (2. dawka), błonicy, tężcowi i krztuścowi (1. dawka) oraz Haemophilus Influenzae typu B (1. dawka) powinny odbyć się pomiędzy 6. a 8. tygodniem życia. U bardzo niedojrzałych wcześniaków korzystne jest stosowanie szczepień skojarzonych ze względu na mniejszą liczbę wkłuć. W tej grupie dzieci wykazano dobrą tolerancję tzw. szczepionki skojarzonej przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, polio, Hib i WZW typu B (5 szczepionek w 1 strzykawce). Od 2013 roku szczepienie przeciwko pneumokokom jest bezpłatne dla wcześniaków. Zgodnie z wytycznymi światowymi do Programu Szczepień Ochronnych wprowadzono czterokrotne (a nie trzykrotne, jak dla całej populacji) szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B u noworodków z masą ciała poniżej 2000g. Stosowany u wcześniaków schemat tego szczepienia 0, 1, 2, 12. miesiąc życia zapewnia prawidłową ochronę dzieci, które także czasem wymagają zabiegów operacyjnych w pierwszych dniach czy tygodniach życia. W trosce o zmniejszenie liczby powikłań wprowadzono dla wcześniaków szczepienie bezkomórkową (aP) szczepionką przeciwko krztuścowi.

Większość badań podkreśla bezpieczeństwo szczepień u noworodków przedwcześnie urodzonych i konieczność przestrzegania terminów podania ich kolejnych dawek, ponieważ podanie wszystkich dawek przypominających jest warunkiem niezbędnym do uzyskania pełnej ochrony wynikającej ze szczepienia.

Konsultacja merytoryczna tekstu: dr n. med. Krystyna Bober-Olesińska, Klinika Neonatologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Samodzielnym Publicznym Dziecięcym Szpitalu Klinicznym w Warszawie.
BIBLIOGRAFIA:
Borszewska-Kornacka M.K., Profilaktyka podstawą zdrowia, [w:] Rzeczpospolita, 16.01.2012
Sabalska J., Szczepienia przeciwko pneumokokm – wywiad, [online] [dostęp 23.11.2016] http://www.wczesniakicodalej.pl/2015/08/szczepienia-przeciwko-pneumokokom-wywiad.html wywiad z dr hab. Med. Piotrem Albrechem
Szczapa J., Szczepienia chronią wcześniaki, [w:] Rzeczpospolita, 16.01.2012
Wysocka M., Szczepimy wcześniaki, [online] [dostęp] 23.11.2016] http://pulsmedycyny.pl/2662664,59649,szczepmy-wczesniaki

WIĘCEJ INFORMACJI

MAPA OŚRODKÓW ZDROWIA

Znajdź specjalistyczną przychodnię w Twojej okolicy.

VADEMECUM

Poznaj różne ciekawe pojęcia związane z wychowywaniem wcześniaka..